Zarządzanie

Nowy sprzymierzeniec Państwowej Inspekcji Pracy?

Joanna Jasiewicz 8 lipca 2019

Państwowa Inspekcja Pracy zyskała nowego sprzymierzeńca w zwalczaniu nieprawidłowości w świecie prawa pracy. Zgodnie z założeniami unijnego rozporządzenia ustanawiającego Europejski Urząd ds. Pracy (ELA), przeprowadza on samodzielnie kontroli pracodawców, ale je koordynuje transgranicznie i wspiera. Wsparcie Europejskiego Urzędu wykracza jednak znacząco poza ramy techniczne i logistyczne kontroli. Kilka słów jednak o samych kontrolach pracodawców, które pozostaną w wyłącznej kompetencji organów krajowych. 

Zgodnie z polską ustawą regulującą uprawnienia Państwowej Inspekcji Pracy (PIP) jest ona organem powołanym do sprawowania nadzoru i kontroli przestrzegania prawa pracy, w szczególności przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy. Ustawa o PIP, a konkretnie art. 10 ust 1 tej ustawy precyzuje, że do zadań PIP należy także (wybór):

  • kontrola legalności zatrudnienia, innej pracy zarobkowej, wykonywania działalności oraz kontrola przestrzegania obowiązku informowania powiatowych urzędów pracy przez bezrobotnych o podjęciu zatrudnienia, innej pracy zarobkowej lub działalności, opłacania składek na Fundusz Pracy, dokonania wpisu do rejestru agencji zatrudnienia działalności, której prowadzenie jest uzależnione od uzyskania wpisu do tego rejestru, prowadzenia agencji zatrudnienia zgodnie z warunkami określonymi w przepisach o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, prowadzenia działalności przez podmioty, o których mowa w 18c ustawy z 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz.U. z 2017 r. poz. 1065, z późn. zm.), zgodnie z warunkami określonymi w art. 19c, art. 19d, art. 19fa, art. 19ga, art. 85 ust. 2 i art. 85a tej ustawy;
  • kontrola legalności zatrudnienia, innej pracy zarobkowej oraz wykonywania pracy przez cudzoziemców;
  • podejmowanie działań polegających na zapobieganiu i ograniczaniu zagrożeń w środowisku pracy;
  • wykonywanie zadań określonych w ustawie z 10 czerwca 2016 r. o delegowaniu pracowników w ramach świadczenia usług (Dz.U. 868 oraz z 2018 r. poz. 107);
  • udzielanie porad w celu wspierania równego traktowania obywateli państw członkowskich Unii Europejskiej i państw członkowskich Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu (EFTA) – stron umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym, którzy korzystają z prawa do swobodnego przepływu pracowników oraz członków ich rodzin w zakresie dostępu do zatrudnienia, warunków zatrudnienia i pracy, w szczególności w odniesieniu do wynagrodzenia, rozwiązania umowy, bezpieczeństwa i higieny pracy oraz w przypadku utraty pracy, powrotu do pracy lub ponownego zatrudnienia, dostępu do przywilejów socjalnych i podatkowych, zasad członkostwa w związkach zawodowych oraz korzystania z czynnego i biernego prawa wyborczego do przedstawicielstw pracowniczych, w tym organów związków zawodowych i rad pracowników, dostępu do szkoleń, dostępu do zasobów mieszkaniowych, dostępu do kształcenia, nauki zawodu oraz szkolenia zawodowego dla dzieci pracowników, pomocy udzielanej przez urzędy pracy;
  • kontrola wypłacania wynagrodzenia w wysokości wynikającej z wysokości minimalnej stawki godzinowej, zgodnie z przepisami ustawy z 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę.

Organy PIP, które w przypadku stwierdzenia naruszenia przepisów prawa pracy lub legalności zatrudnienia są uprawnione do nakazania usunięcia stwierdzonych uchybień w ustalonym terminie w przypadku, gdy naruszenie dotyczy przepisów oraz zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, jak i nakazania pracodawcy wypłaty należnego wynagrodzenia za pracę, a także innego świadczenia przysługującego pracownikowi.

Bezsporna i wymagalna należność

Polski pracodawca może skutecznie kwestionować ustalenia poczynione przez inspekcję pracy w toku kontroli. Na szczególną uwagę zasługuje kwestia nakazów zapłaty należnego wynagrodzenia pracownika. W sferze debat o zagranicznych płacach minimalnych temat wydaje się szczególnie aktualny.

Wydanie nakazu zapłaty, czego nie zawsze są świadomi pracodawcy, jest możliwe tylko, gdy obowiązek pracodawcy jest bezsporny i wymagalny już w momencie przeprowadzenia kontroli. Jak wskazał Wyższy Sąd Administracyjny w Krakowie (III SA/Kr 520/17) dotyczy to sytuacji, gdy należność, jej wysokość i podstawa są bezsporne, a ponadto nie budzi jakiejkolwiek wątpliwości fakt niewypłacenia należności pracownikowi. Należność musi mieć charakter obiektywny. Pojęcie „należne wynagrodzenie” ma charakter obiektywny, niezależny od przekonania samego inspektora pracy. Wynagrodzenie, które budzi kontrowersje, odnosi się do stanów faktycznych, w których, przykładowo, strony stosunku pracy interpretują odmiennie kwestie należności. W przypadku takiego sporu jedynym organem kompetentnym do weryfikacji spornych roszczeń ze stosunku pracy jest sąd pracy.

Współpraca ELA i krajowych inspekcji pracy

Co jednak jeśli na wynik kontroli, w tym na rozstrzygnięcie PIP, będzie mieć wpływ ELA?

ELA został wyposażony w kompetencje odmienne od PIP, lecz dotyczące w swej istocie wyników kontroli krajowych. ELA ma usprawniać transgraniczne egzekwowanie prawa UE w zakresie szeroko rozumianej mobilności pracowników oraz koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Będzie odpowiedzialny za spójne, sprawne i skuteczne stosowanie oraz egzekwowanie prawa UE w ww. zakresie przeciwdziałania pracy nierejestrowanej (nielegalnej), funkcjonowania firm-skrzynek pocztowych oraz istnienia fikcyjnego samozatrudnienia. ELA będzie działał korzystając z kontroli prowadzonych przez lokalne służby kontrolne.

Działanie ELA będzie ograniczone do następujących obszarów prawnych i w tych obszarach Urząd będzie wspierał inspekcje krajowe tj.:

  • dyrektywy o delegowaniu pracowników w wersji przed i po zmianach w 2018 r.;
  • rozporządzenia (UE) 883/2004 tj. kontrole w obszarze koordynacji systemów ubezpieczenia społecznego pracowników;
  • rozporządzenia (UE) 1071/2009 ustanawiające wspólne zasady dotyczące warunków wykonywania zawodu przewoźnika drogowego (kontrole w obszarze wymogów wykonywania zawodu przewoźnika drogowego, jak posiadanie rzeczywistej i stałej siedziby w jednym z państw członkowskich; dobra reputacja; zdolność finansowa oraz wymagane kompetencje zawodowe.)

ELA ma udzielać pomocy poprzez koordynację, inicjowanie transgranicznych kontroli, wspólnych i uzgodnionych, wspierać koncepcyjnie kontrole, w tym ma doradzać prawnie, logistycznie i technicznie. Urząd ma koordynować wymianę dowodów między instytucjami z różnych państw członkowskich; te zaś mogą służyć, jako dowód w krajowych postępowaniach kontrolnych, opracowywać, z instytucjami, wspólne definicje i pojęcia prawne w obszarze swojego działania jak i opracowywać wspólne, niewiążące wytyczne co do stosowania prawa. Na szczególną uwagę zasługuje wypracowywanie definicji i pojęć.

Pokrywanie się zakresu kompetencji

Czy zatem w zakresie badania przestrzegania przepisów prawa pracy i legalności zatrudnienia przez PIP, które zazębiałby się z obszarem objętym działaniem ELA, PIP będzie w pełni niezależnie wykonywać swoje uprawnienia? Czy ZUS, w zakresie interpretacji materiału dowodowego, gromadzonego m.in. na potrzeby postępowań o wydanie zaświadczeń, A1 nie będzie ograniczany przez ELA?

Wiele wątpliwości, jak wskazano wyżej, budzi wypracowywanie interpretacji pojęć prawnych związanych z mobilnością pracowników. Z jednej strony ma to ograniczać protekcjonistyczne działania niektórych państw członkowskich, niezgodne z duchem prawa europejskiego, z drugiej zaś strony może oznaczać nadmierną ingerencję w sposób interpretacji przepisów przez lokalne instytucje kontrolne, a nawet Trybunał Sprawiedliwości UE. Jeśli ujawni się tendencja do nadmiernego „uśredniania” wyników kontroli pracodawców w UE, to czy rzeczywiście możemy mówić o braku nadmiernej ingerencji w krajowe systemy prawne?

Ostatnie prace nad zakończeniem procesu legislacyjnego dotyczącego Europejskiego Urzędu ds. Pracy zostaną wykonane w czerwcu 2019. Najbliższe miesiące pokażą zaś czy obawy związane z funkcjonowaniem Urzędu okażą się zasadne.

Artykuł ukazał się w czasopiśmie Transport Manager 3(39) czerwiec-lipiec 2019 str. 42-44.